Dactylorhiza (Balkaymaksalebi)


Dolaşım

BitkilerKuşkonmaz takımıSalepgiller › Balkaymaksalebi

Genel bilgiler

Yumruları düz ve el parmakları formlu ve kısaca lobludur. Gövde dolu ya da boş ve yapraksıdır. Bazı türlerin yapraklarında morumsu lekeler bulunurken bazı türler de bu benekler görülmez. Çiçekler gül, mor, menekşe, sarı ve nadiren beyaz renklidir. Cinse bağlı çok sayıda doğal melez mevcuttur. Türkiye’de 23 Kocaeli’de 2 türle temsil edilmektedir. Bu türlerin çiçekleri beyaz ve kırmızı renklerdedir. Türler genellikle sulak alanlara yakın bölgelerde ya da sulak alanların kenarında görülür. Cins Avrasya ve kuzey Afrika’ya özgüdür.

Etimoloji

Cins adı Yunanca “parmak köklü” anlamında gelir. Yumruların 2 ila 5 arası el biçiminde loblu olmasına işaret eder.

Geleneksel tıp

Cinse bağlı türler hem batı hem de İslâm tıbbında kullanılan bitkilerdir. İslam tıbbında bitki “dest-i meryem, aṣābiʿ hürmüş, kef-i meryem, aṣābi’s-ṣufr, meryemeli” isimleri ile bilinmektedir. Bu isimlerde atıf, bitkilerin özellikle kullanılan parçası olan yumruların insan eline benzemesinedir.

Sabuncuoğlu Şerefeddin, Cürcânî’nin Zahîre-i Harzemşâhî adlı eserinden dilimize tercüme ettiği Terceme-i Akrabâdîn adlı eserde bitkinin sarılık, felç, rahim sorunları ile çocuk düşürme olasılığı durumlarında, ayrıca gaz giderici olarak kullanıldığını kaydeder.

Beyrûnî, bitkinin yumrusunun insan eline benzediğini belirttikten sonra sinir hastalıkları ve delilik tedavisinde etkili olduğunu yazar.

İbn Baytâr, bitkinin Muhammed’in eşi Ayşe’nin eli olarak bilindiğini belirtir. Bitkinin yılan zehrine karşı etkili olduğunu ve düşük tehlikesine karşı kullanıldığını aktarır.

İbn Sînâ, bitkinin yumrusunun akıl hastalıklarına iyi geldiğini vurgular.

Mecûsî, zehirli böcek ısırıklarına iyi geldiğini ve düşüğü engellediğini yazar.

Literatür

Trudy Botanicheskogo Instituta Akademii Nauk S S S R. Ser. 1, Flora i Sistematika Vysshikh Rastenii. Moscow & Leningrad 4: 332. 1937. Neck. ex Nevski