Ranunculus ficaria subsp. calthifolius (Çöp salebi)

Ranunculus ficaria subsp. calthifolius (Çöp salebi), Düğünçiçeğigiller ailesine bağlı Düğünçiçeği cinsinden bir bitkidir.

Tanımı#

Halihazırda bazı kaynaklarda Ficaria verna subsp. calthifolia adı ile geçmektedir. Genellikle 5 ila 10 cm büyüyebilen bir bitkidir. Çiçek zamanı gövde oldukça kısadır. Yapraklar sıkışık bir biçimde tabanda rozet oluşturur. Taç yapraklar 10 ila 15 mm uzunluğundadır. Dilimizde çöpsalebi, basur otu, çöpmalı ve şehriye salebi adları ile bilinmektedir.

Anahtar#

1. Gövde yapraklarının koltuklarında soğancıklar vardır; bitki 10-20 cm, yaprak tabanı genellikle açık sinuslu; taç yapraklar 10-15 mm subsp. bulbifera

1. Gövde yapraklarının koltuklarında soğancıklar yoktur

2. Çiçek zamanı gövde çok kısa, yapraklar tabanda rozet halinde kümelenmiş; bitki 5-10 cm; yaprak tabanı genellikle açık sinuslu; taç yapraklar 10-15 mm subsp. calthifolius

2. Çiçek zamanı gövde uzatılmış, yapraklar tabanda rozet halinde kümelenmiş değil; bitki 10-20 cm; yaprak tabanı genellikle kapalı sinuslu; taç yapraklar 15-20 mm subsp. ficariiformis

Gözlem bilgileri#

Ranunculus ficaria subsp. calthifolius doğal olarak Kuzey Afrika, Kafkasya ve Avrupa’da yayılış gösterir ancak günümüzde Amerika’ya da dağılmıştır. Tarla, çayır ve çalılıklarda görülen bitki umumiyetle mart ve nisan ayları arasında çiçek açmaktadır ve bitkiyi deniz seviyesinden 1000 metreye kadar olan rakımlarda Gebze ilçesinde gözlemlemek mümkündür.

Etimoloji#

Cins adı Latince küçük kurbağa anlamına gelir. Muhtemelen cinsin kurbağalar gibi sulak alanlara yakın bulunmalarına atıftır. Bitkinin antikçağdaki diğer adı batrachiondur ve bu da kurbağa otu anlamına gelir. Cinsin bazı türlerinin yaprakları da kurbağa ayaklarını andırmaktadır. Bu cinsin Türkçe adı döğün çiçeğidir. Döğün, Türkçede yakmak/yakan anlamına gelir ve cinse bağlı bazı türlerin usaresinin temas halinde cildi tahriş etmesine işaret eder. Döğün kelimesi ne zaman düğün oldu, bilmiyoruz. Epitet Antik Yunanca incir gibi anlamına gelir. Cinsin yumruları incir (Ficus carica) meyvelerine benzemektedir. Türkçe adı olan arpacıksalebi belirgin biçimde cinsin yumrulu yapısına işaret eder. Cinsin yumruları pişirilerek tüketilmiştir. Arpacık ise soğanın (Allium cepa) hayli küçük ve yine yumruları incire benzeyen bir kültivarının adıdır. Alttür epiteti ise Latince Caltha yapraklı anlamına gelir. Alttürün aynı aileden Caltha (lipar) cinsi ile yaprak benzerliğine işaret eder.

Kullanımı#

Pişirilmesi halinde zehir kaybolur. Kaynatılarak tüketilmektedir. Ayrıca genç yapraklar pişirilerek yenilmektedir. Yumrularının basura benzemesi nedeniyle, benzer benzeri tedavi eder ilkesi gereğince hemoroit tedavisinde kullanılmıştır.

Hasar görmüş ya da ezilmiş yaprakları ile temas edilmemelidir. Bitkiyi doğrudan tüketmenin bulantı, kusma, baş dönmesi, kasılma ve felce neden olabileceği rapor edilmiştir. Özsuyu çeşitli cilt sorunlarına yol açabilir. Solunum sisteminde sorun olanlar uzak durmalıdır. Meralarda sıklıkla görülmektedir ve bu nedenle otçul hayvanlar otlatılırken dikkat edilmelidir. Çiçekler bulutlu havalarda açmamaktadır.

Çiçekleri dişleri temizlemek için kullanılmıştır.

Tarihi#

Yaprakları saplarından sarkan küçük bir bitkidir, gövdesi yoktur, yaprakları sarmaşık yapraklarına benzer ancak daha yuvarlak, daha küçük ve daha az parlaktır. Üst üste yığılmış, aynı yerden çıkan çok sayıda kökü bulunmaktadır. Sulak alanlarda yetişir. Keskindir ve temas halinde cildi tahriş eder. Ayrıca uyuz ve sedef hastalığından etkilenen tırnaklara iyi gelmektedir. Bunun yanında kökünün suyu balla birlikte buruna damlatılırsa başı temizler. DI 2-181.