Lathyrus odoratus (Itırşahi)

Lathyrus odoratus (Itırşahi), Baklagiller ailesine bağlı Mürdümük cinsinden genellikle 50 ila 200 cm büyüyebilen tek yıllık bir bitkidir.

Tanımı#

Gövdeler sarılıcı, çok dallı, hafifçe tüylü ve kanatlıdır. Yaprakların ucunda dallı sülük bulunmaktadır. Eksen kanatlıdır. Sitipül 1,5 ila 2,5 cm uzunluğunda ve yarı ok başlıdır. Yaprakçıklar tek çift halinde, yumurtamsı dikdörtgensi ya da eliptik, 2 ila 6 cm uzunluğunda, 7 ila 30 mm genişliğinde, teleksi damarlı ve düz kenarlıdır. Çiçek durumu yapraktan daha uzun ve 1 ila 4 adet hoş kokulu çiçek bulundurmaktadır.

Çanak çansı, uzunlukları eşit dişli ve tüpten daha uzundur. Taç genellikle mor ya da beyaz, pembe, menekşe, mavi gibi değişik renklerde ve 2 ila 3 cm uzunluğundadır. Yumurtalık şeritsi ve boyuncuk büküktür. Meyve kahverengi sarı, şeritsi, 5 ila 7 cm uzunluğunda ve havlıdır. Tohumlar meyve başına sekiz adet olup pürüzsüzdür. Tohumları büyük miktarda ve düzenli olarak tüketilirse zehirlidir. Bir tür sinir sistemi hastalığı olan latirizme neden olabilmektedir. Çiçeklerinden elde edilen esansiyel yağ parfümeride kullanılmaktadır. Dilimizde ıtırşahi, kokulu bezelye, bezelye çiçeği ve nazende adları ile bilinmektedir.

Gözlem bilgileri#

Lathyrus odoratus doğal olarak İtalya ve Sicilya’da yayılış gösterir. Ancak süs bitkisi değeri nedeniyle günümüzde dünyanın büyük bölümünde yetiştirilmektedir. Bahçelerde yetiştirilen örneklerden kaçan bireylere rastlanmaktadır ancak bunlar doğallaşmamaktadır. Bahçe ve saksılarda görülen bitki umumiyetle haziran ve eylül ayları arasında çiçek açmaktadır ve bitkiyi deniz seviyesinden 1600 metreye kadar olan rakımlarda Derince ilçesinde gözlemlemek mümkündür.

Etimoloji#

Cins adı Antik Yunanca çok tutkulu anlamına gelir. İlk defa Theophrastus tarafından kullanılmıştır. Cinse bağlı bazı türlerin afrodizyak oldukların yönündeki inanışa işaret eder. Cinsin Türkçe adı mürdümük Farsça kökenlidir ve olasılıkla mercimek için kullanılmıştır. Bu kelime ayrıca Farsçada gözbebeği anlamına gelir, mercimek tohumları ile gözbebeği arasında yüzeysel bir benzerlik mevcuttur. Epitet Latince kokulu anlamına gelir ve açık bir şekilde türün çiçeklerinin hoş kokusuna işaret eder. Özgün tanımda bu “magno & peramoeno flore odoro” olarak belirtilmiştir.