Amaranthus albus (Kömüş mancarı)

Amaranthus albus (Kömüş mancarı), Horozibiğigiller ailesine bağlı Horozibiği cinsinden tek yıllık, çıplak ya da tüysüzce ya da yapışkan havlı bir bitkidir.

Tanımı#

Gövde genellikle dik, yakından yükselici, nadiren neredeyse tamamen yatık, çok dallı, çalımsı bir görünüme sahip ve 10 ila 100 cm uzunluğundadır. Yaprak sapı, yaprak ayasını yarısı uzunluğundadır. Yaprak ayası ters yumurtamsı ila darca kaşıksı, 0,5 cm uzunluğunda, 0,5 ila 1,5 cm genişliğinde, tabanda daralıcı, darca kamamsı, kenarı düz ya da dalgalı ve ucu küttür.

Çiçek kurulu koltuklarda, yeşil, beyazımsı yeşil ya da sarımsı renklidir. Dişi çiçeklerin bırahteleri bizsi ila şeritsi mızraksı, dar, 2 ila 3 mm uzunluğunda ve tepallerin iki katı uzunluğundadır. Dişi çiçekler üç tepallidir. Erkek çiçekler, dişi çiçeklerle karışık ve yine üç tepallidir. Torbacık elipsoit-ters yumurtamsı, 1,5 mm uzunluğunda ve tepallerle aynı uzunlukta ya da onları aşıcıdır. Tohum koyu kırmızımsı kahverengi ila siyah renkli, mercimek formunda, parlak ve 0,6 ila 1 mm uzunluğundadır. Bitkiden sarı ve yeşil renkli boya elde edilmiştir. Dilimizde kömüş mancarı adı ile bilinmektedir.

Gözlem bilgileri#

Bitki Kuzey Amerikalı orijinlidir ancak günümüzde ülkemizin de aralarında bulunduğu dünyanın büyük bölümünde doğallaşmıştır. Çoğunlukla tahrip edilmiş arazilerde, sulak alanların yakınlarında yol kenarında ve bazen de boş tarlalarda görülen bitki umumiyetle temmuz ve eylül ayları arasında çiçek açmaktadır ve bitkiyi deniz seviyesinden 1600 metreye kadar olan rakımlarda İzmit ve Karamürsel ilçelerinde gözlemlemek mümkündür.

Etimoloji#

Cins adı Antik Yunanca solmaz çiçekli anlamına gelir. Çiçeklerin kesildikten sonra bile uzun süre canlılığını korumalarına işaret eder. Bu isim aynı zamanda yaz ayları başlarında Kocaeli’nde çiçekçilerde ya da pazarlarda sıklıkla horozibiği etiketi ile satılan Celosia türlerini de kapsar. Dilimizdeki “horozibiği” kelimesi Celosia cinsinin İngilizce yaygın adı olan “cockscomb”un tercüme edilmesi ile elde edilmiştir. Epitet Latince beyaz anlamına gelir. Olasılıkla çiçek ya da gövde rengine dikkat çekmektedir.

Kullanımı#

Bitki ve yaprakları körpe iken pişirilerek tüketilmektedir. Ispanak ikamesi olarak kullanılmaktadır, vitamin ve mineral açısından zengindir. Tohumlar çok besleyici olup çiğ ya da pişirilerek yenilmektedir. Bunlar öğütülerek ekmek yapımında kullanılmıştır. Organik olmayan koşullarda yetişiyorsa yaprakları nitrat depolayabilir ve bu durumda tüketilmesi önerilmez. Bu durumda bitki otçul hayvanlara da zararlıdır. Nadiren de olsa polenlerinin alerjik reaksiyonlara neden olabileceği kaydedilmiştir.