FLORA NICOMEDIAE • WESTERN ASIA–EUROPE–AFRICA

Coğrafi dağılım.

Cins, Avrasya ve Afrika’ya özgüdür ancak günümüzde dünyanın büyük bölümünde yetiştirilmektedir.

Çoğu tür çiçek ve yapraklarını farklı zamanlarda gönderir. Örneğin kış mevsiminde çiçek açan bitkiler yapraklarını bahar aylarında çıkarır. Serin mevsimde fotosentez yaparlar ve böylece kurak yaz mevsiminin etkisinden korunurlar.

İçerdiği kolşisin, bitkilerin genetik yapısının kopyalanmasını sağlayarak daha verimli tarım ürünleri oluşturulmasına olanak tanır.

Çoğu türü böcekler yerine fareler tarafından tozlaştırılır. Çiçeklerini yere çok yakın, hatta toprağın hemen üzerinde açar ve geceleri bol miktarda nektar üreterek gececil kemirgenleri kendine çeker.

Türkiye cinsin çeşitlilik merkezidir ve çok sayıda tür ülkemize özgüdür.

Bilgi

Birçok çiçeğin tohum taslağı çiçeğin hemen altında dururken bu ailede durum tam tersidir. Yumurtalık toprağın derinliklerinde, kormusun hemen üzerinde saklanır. Bu yüzden böceklerin getirdiği polenleri yeraltındaki yumurtalığa ulaştırmak zorunda olan boyuncuklar bitki dünyasının en uzunlarındandır. Polenler çiçeğin tepesinden başlayıp toprağın altına doğru 10-15 santimetre boyunca uzanan borulardan aşağıya taşınır.

Folklor

Kolşisin, gut tedavisinde kullanılan en eski ilaçlardan biridir. Antik Mısır papirüslerinde şişlik giderici etkisinden söz edilmiştir.
Türkçe adında da görüleceği üzere çiğdemlerle yüzeysel olarak oldukça yaygındır. Ayırt etmenin en kolay yolu ercikleri saymaktır. Çiğdemlerde ercik sayısı 3 iken bu cinste 6 adettir.

Dikkat

Cinayet aracı ve intihar yöntemi olarak da kullanılmış olan bitkilerin tüm parçaları zehirlidir ve kesinlikle uzak durulmalıdır.
Ayrıca çok sayıda takson sadece ülkemizde görülmektedir ve bu nedenle toplanmamalı, bulundukları alanlar tahrip edilmemelidir.

ETİMOLOJİ

Colchicum (Acıçiğdem) adını Kolhis kralı Aetes’in kızı Midia’dan alır. Bitkiler konusunda oldukça bilgili olan Midia, aynı zamanda bitkilerden elde edilen zehirler konusunda da yetenekliydi. Bahçesinde çöpleme, zakkum, güzelavratotu, baldıran ve yüksükotu gibi çeşitli zehirli bitkileri yetiştirmekteydi. Afrodit’in isteği ile maceralarında Jason’a eşlik eden Midia, acı çiğdem kökünden elde ettiği bir iksir ile Jason’un uzuvlarını ve silahlarını ovarak, O’nun cesaret ve güç gerektiren görevleri yerine getirmesini sağlamıştır. Ancak kendinden daha genç bir kadın yüzünden Jason tarafından terk edilince hem o kadını hem de çocuklarını acı çiğdem bitkisinden elde ettiği zehirle öldürür. Dioscorides bitkilerin Colchis’de yaygın olarak görüldüğünü ve bu nedenle bu adı aldıklarını yazar.

BİLİMSEL TANIM

Colchicum (Acıçiğdem) çok yıllık ve gövdesiz otlardan oluşan bir cinstir. Görece küçük bitkilerdir ve gömlekli soğan benzeri kormusları vardır. Yapraklar tabanda, darca eliptik ila şeritsi, çiçeklerle birlikte ya da çiçeklerden sonra görülürler.

Çiçekler tek ya da demetsidir. Çiçek sapı dik ve kısadır. Çiçek örtüsü çan biçiminde, huni gibi, tabaksı ya da yıldızsı, mor, pembe ya da beyaz renklidir.

Ercikler çiçek örtüsü bölümlerinin tabanına yerleştirilmiş, iplikçikler ipliksi, tabana doğru kalınlaşmış, başçıklar darca dikdörtgensi, sırttan bağlı ve hafifçe oynaktır. Yumurtalık elipsoit yumurtamsı, boyuncuk üç adet, dik, serbest, ipliksi ve kalıcıdır. Kapsül elipsoit, perdeli ve derimsidir. Tohumlar küreseldir.

POWO GBIF

Türk uygarlığı

Sûrincân (سورنجان), bitkilerin Farsçadaki karşılığıdır ve özellikle soğanını karşılamak için tercih edilmiştir. Bitkilerin çiçekleri için metinlerimizde şenbelîd (شنبليد) adı kullanılmıştır. Bitki için kullanılan diğer isim eğri kestane (اكر كستانه)’dir ve bu da bitkinin soğanı için kullanılan ve küçük kestane anlamını veren kastanyuvalah (قستنيوله)’ın tercümesi ile elde edilmiştir. Bitkinin soğanı (özellikle gömleği) kestane meyvesine benzer. Bitki için kullanılan diğer isimler ise ak kâsni (اق كاسني) ve ‘akba (عكبة)’dır. İshâk bin Murâd ise bitkinin Türkçe adının yund dişi olduğunu belirtir. Bitkinin meyveleri bitişik parmakları andırır, İshâk bin Murâd bu yapıyı at dişlerine benzetmiş olmalıdır.

Galen, ölümcül bir zehir olduğunu; Dioscorides, ölümcül olduğunu, panzehirinin inek sütü ve zehirli mantar tüketenlere verilenlerle aynı olduğunu belirtmiştir. Hûzâye, iki türü olup kökü beyaz olanın faydalı, kırmızı olanın ise zararlı olduğunu; Gâfikî, kestane şeklinde bir kök olduğunu, güz aylarında gül, beyaz ve sarı renkli çiçekler açtığını, yaprakların bahar aylarında görüldüğünü; Hubeyş bin el-Hasan, eklem ağrısı, gut ve uyuşukluk vakalarında kullanıldığını ancak tüketilirse öldürdüğünü; Temimî, hemoroid vakalarında kullanıldığını, Mansurî, spermi arttırdığını yazmıştır. Râzî, cinsel istek arttırıcı ve yüz güzelleştirici olarak kullanıldığını, bitkiden elde edilen çayın kilo almayı engellediğini belirtmiştir.

Acı çiğdem

İbn-i Şerîf bitkinin Türkçe adının eğri kestane olduğunu, yumrusunun beyaz renkli ve kestane biçiminde olduğunu (tünik kısmını kastediyor), çerçilerde eklem ağrıları için satıldığını, Mısır’dan ithal edildiğini, la’be ve akbe adları ile de bilindiğini; benzer bir türün Göynük, Yel, Yenice, İznik ve Bursa’da yaygın olduğunu, safranın bulunduğu yerlerde bulunduğunu ve bu yüzden za’feran kılavuzu dendiğini, güz aylarında çiçeğinin, bahar aylarında da yaprağının çıktığını yazar. Bu metin nefis bir Colchicum tanımıdır, bahsettiği olgu bitkibilimde hysteranthus olarak bilinir, gerçekten de Colchicum cinsi içinde çok sayıda türün çiçek ve yaprakları farklı zaman dilimlerinde belirir ve bunlar kesişmez. Anadolu’da, hemoroid, eklem ağrıları, cilt hastalıkları, gut, felç, ayak ağrısı, baş ağrısı, siyatik ve dil rahatsızlıklarının tedavisinde kullanılmış, cinsel istek arttırıcı, iştah kesici, cinsel haz arttırıcı ve cilt güzelleştirici olarak faydalanılmıştır.

Sonbaharın sonunda safrana benzer çiçekler açar. Kolhis ve Messinia’da bolca yetişir. Yenildiğinde tıpkı zehirli mantarlarda olduğu gibi boğarak öldürür. Mantar zehirlenmelerinde başvurulan panzehirler bu bitki için de geçerlidir. İnek sütü bulunduğunda başka bir panzehre gerek kalmaz. DI 4-83.

Acı çiğdem soğanı zehirlidir ve tüketildiğinde ölümcüldür. Gerek Dioscorides, gerekse Plinius bitkinin bilinen tek panzehrinin inek sütü olduğu konusunda hemfikirdir. Acıçiğdem, zehri nedeniyle antikçağda oldukça popüler bir bitkiydi. Hatta ağır çalışma koşullarından bıkan köleler, bu bitkinin soğanını tüketerek intihar ediyorlardı. Zehirli olmasının yanı sıra, acıçiğdemler aynı zamanda tıbbi açıdan oldukça yararlıydı. Antikçağda bu bitkiler her türden hastalığın çaresi olarak görülüyordu. Avrupa’da uzun yıllar boyunca acıçiğdem çiçekleri, her türden hastalığa karşı bağışıklık kazandıracağı inancıyla, yeni doğan çocukların boynuna sürülmüştür. Bitki kötü karakteri simgeler.

Kocaeli’ndeki türler

Colchicum bivonae (Öksüz oğlan) genelde yüksek rakımlardaki çayırlarda görülen ve yaz sonundan güz s…

Colchicum boissieri (Sürincan) genelde alpin çayırlarda görülen ve güz aylarında çiçek açan geofit b…

Colchicum chalcedonicum (Kadıköy çiğdemi) genelde çalılık alanlarda görülen ve yaz sonundan güz orta…

Colchicum micranthum (Narin acıçiğdem) genelde orman açıklıklarında görülen ve yaz sonundan güz orta…

Colchicum turcicum (Tarana çiğdemi) genelde orman açıklıklarında görülen ve yaz sonundan güz ortasın…

Colchicum (Acıçiğdem)

Coğrafi dağılım.

Türk uygarlığı

Acı çiğdem

Kocaeli’ndeki türler

Bir yanıt yazın Yanıtı iptal et