Citrus × aurantium (Turunç)

derleyen:

Türk Uygarlığındaki yeri

Nârenc (نارنج), bitkinin Sanskritçedeki karşılığı olan naranga (नारङ्ग)’dan alınmıştır. İbnü’l-Baytâr, kalbi güçlendirdiğini, mide bulantısını geçirdiğini ve gaz giderici olduğunu; Şerîf, parazit düşürücü olduğunu, akrep ve yılan sokması vakalarında başvurulduğunu, beyaz renkli giysilerdeki lekeleri gidermek için uygulandığını kaydetmiştir.

Nârenc Anadolu’da, kalp rahatsızlıkları, mide rahatsızlıkları ve sıraca tedavisinde kullanılmış, susuzluk giderici ve iştah açıcı olarak faydalanılmış, narınciyye kalyesinin tarifine girmiştir. Fal amaçlı da kullanılan bitki şiirimizde meyvesinin rengi ile karşılık bulmuştur.

© Doğan, Hüseyin (2023). Anadolu Türk Uygarlığında Bitkiler (XIII-XV. yy.) Yayımlanmamış Doktora tezi, Kocaeli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kocaeli, s.562-563.

Tanımı

Her dem yeşil çalı ya da ağaçlardır. Yapraklar tek yaprakçıklıdır. Yaprakçık yumurtamsı ya da eliptik, 7 ila 10 cm uzunluğunda ve 4 ila 7 cm genişliğinde, sapı ise 2 ila 3 cm uzunluğundadır. Genellikle yaprak sapı kanatlı ve uca doğru eklemli, salgılı lekelidir. Çiçekler yaprak koltuklarından çıkar, zaman zaman küme halinde ve hoş kokuludur. Taç yapraklar beyaz renklidir. Ercikler demek halindedir. Meyve derimsi bir kabukla çevrili üzümsü, güçlü kokulu, olgunlaştığında turuncu kırmızı renkli, neredeyse küresel, yaklaşık 7 cm çapındadır. Bazı sınıflandırmalara göre greyfurt (Citrus × paradisi), portakal (Citrus × sinensis), tangor (Citrus × nobilis) gibi çok sayıda popüler meyve türü bu bitkinin sinonimi kabul edilmektedir. Bu nedenle, hiç olmazsa sınıflandırma karmaşası sona erene kadar bu tür ile ilgili tıbbi ve mutfak kullanımlarına yer vermiyoruz.

Gözlem bilgileri

Bitkinin Citrus daoxianensis ve Citrus maxima türlerinin melezi olduğu tahmin edilmektedir. [Harita, Sinonimler, Herbaryum] Bahçe ve yol kenarında görülür. İzmit ilçesinde gözlemlenmiştir. Nisan ve haziran ayları arasında çiçek açar. Deniz seviyesinden 400 metreye kadar olan rakımlarda gözlemlenebilir.

Türkçe adları

Dilimizde turunç adı ile bilinmektedir.

Etimoloji

Cins adı Yunanca sedir anlamına gelir. Cinsin yaprak ve meyvelerinin kokusunun sedir kokusunu andırmasına işaret eder. Tür adı Latince turuncu anlamına gelir ve olgun meyvenin rengine dikkat çeker.

Bilgi

Kabuğundan elde edilen yağ parfümeride kullanılır.

Fotoğrafları