İçeriğe geç

Atriplex (Unluca)


Dolaşım

BitkilerKaranfil takımıHorozibiğigiller › Unluca

Genel bilgiler

Tek yıllık otlardan ya da çok yıllık çalılardan oluşan bir cinstir. Türkiye’de 17, Kocaeli’de 3 türle temsil edilmektedir. Yaprakları karşılıklı ya da almaşlı olur. Çiçekler ayrı eşeyli olup erkek ve dişi çiçekler birbirinden farklıdır. Cins dünyanın büyük bölümünde dağılım gösterir ve biçimsel olarak oldukça çeşitlidir. Bazı türleri çöl ortamında bulunurken bazı türleri de deniz kıyısındaki tuzcul alanlarda görülür.

Etimoloji

Cins adı Antik Yunanca “beslenmeyen” anlamına gelir. Bitkilerin zor habitat koşullarında (örneğin kurak çöller) hayatta kalmalarına işaret eder. Kocaeli’de görülen üç tür de tuzcul ortamlara adapte olmuştur. Dilimizdeki “unluca” kelimesinin etimolojisi ile ilgili detaya ulaşamadık. Atriplex halimus gibi türlerin üzerlerine un serpilmiş gibi bir görünümü vardır ve belki de atıf bu yöndedir.

Tarihi

Orta Taş Çağından beridir sebze olarak kullanıldıkları bilinmektedir. İncil’de adı tüketilen bir bitki olarak geçmektedir.

Geleneksel tıp

Atriplex halimus (sarmak) doğal olarak Akdeniz havzasında görülen bir bitki olup Kocaeli’de yayılış göstermesi muhtemeldir. Ancak bitki tarafımızca gözlemlenmemiştir. Yunan tıbbında halimon (ἅλιμον) olarak bilinen bitkinin İslâm tıbbında çok sayıda ismi vardır.

Dioscorides, yapraklarının haşlanarak tüketildiğini, kökün bal ve su ile alındığında kasılma, fıtık ve sancılara faydalı olduğunu ve çocuklu annelerin sütünü arttırdığını yazar.

İbn Baytâr, bitkinin kataf el bahri (قطف البحري) ve maluh (ملوح) adları ile bilindiğini kaydeder.

Galenus, tuzlu ve buruk bir tada sahip olduğunu yazar.

İbn Sînâ, bitkinin sebze gibi tüketilebileceğini, balla karıştırılarak alındığında mideye iyi geldiğini ve kolik ağrısını dindirdiğini ifade eder.

Ebu Hanife Dineverî, tadının ekşi olduğunu ve sütle karıştırılarak tüketildiğini aktarır.

Plinius’a göre haşlanarak yenilir. Kökü bağırsak sorunlarında etkilidir.

Atriplex hortensis (hayatsüpürgesi) yine Kocaeli sınırları içinde doğal olarak yayılış göstermesi mümkün olan ancak henüz tarafımızca gözlemlenmemiş olan bir türdür. Bitki kataf (قطف) ve sarmak (سرمق) adları ile bilinmektedir.

Dioscorides’e göre haşlanarak yenilen bitki, yine çiğ ya da haşlanarak uygulandığında kemik iltihaplarını gidericidir. Tohumu ise sarılık vakalarında kullanılır.

Hem Ebu Hanife Dineverî  hem de İbn Sînâ, yenilebilir bit bitki olduğunu bildirir.

Galenus’a göre büzücü etkisi yoktur.

Râzî, besleyici olduğunu ve karaciğere iyi geldiğini kaydeder.

İshâk bin İmran, tohumlarının tümörlere iyi geldiğini ve kusturucu etkili olduğunu, ancak doz aşımının ölümcül olabileceğini belirtir. Tuz ve balla alındığında mide temizleyici ve safra gidericidir.

Plinius, Pisagor’un bitkinin sindiriminin zor olduğunu yazdığını aktarır. Dionysius’a göre ise kaynatıldıktan sonra suyu tahliye edilmeli, aksi takdirde mideye zararlıdır.

Sabuncuoğlu Şerefeddin, tohumlarını kusturucu olduğunu belirtir.

Literatür

Species Plantarum 2: 1052. 1753. L.