Anacamptis (Sivrisalep)


Dolaşım

BitkilerKuşkonmaz takımıSalepgiller › Sivrisalep

Genel bilgiler

Yumruları yuvarlak olup bölünmemiştir. Gövdede doğrusal mızraksı yapraklar görülür ve bunlar tabana yakın yerde kümelenmiştir. Çiçek kurulu piramit formunda ve çok sayıda çiçeklidir. Çiçekler küçüktür. Taç ve çanak yapraklar eşittir. Kocaeli’de 6 türle temsil edilmektedir. Bu türlerin tamamının çiçeklerinde kırmızı renkler hakimdir. Türler genellikle nemli çayırlarda ve nadiren de sulak alanlarda görülmektedir. Cins Avrasya’ya özgüdür.

Etimoloji

Cins adı Antik Yunanca bir terkip olup, “geri yaslanan” anlamına gelmektedir. Pollinium adı verilen yapının cinse bağlı türlerde karakteristik olarak geriye doğru durmasına işaret eder. Polinium, orkide çiçeklerinin de üst bölümünde bulunan polen kütlesinin adıdır.

Geleneksel tıp

Cinse bağlı Anacamptis morio ve Anacamptis papilionacea türleri hem batı hem de İslâm tıbbında kullanılan bitkilerdir. İslam tıbbında bitki “būzidān, it hayası, husyetü’l-kelb” isimleri ile bilinmektedir. Bu isimlerde atıf, bitkilerin özellikle kullanılan parçası olan yumruların testise benzemesinedir. Ayrıca, İşaret Doktrini kapsamında, testise benzeyen yumrular, cinsel isteği arttırmaya yönelik olarak kullanılmaktadır. İşaret Doktrini basitçe, doğada herhangi bir organa benzeyen bir organizmanın o organa iyi geleceğine dair inanışlar bütünüdür. Örneğin; ceviz ağacının tohumunun etli bölümünün beyine benzemesi nedeniyle beyin ile ilgli rahatsızlıklara iyi geleceği yönündeki inanış… İşaret Doktrini, çoğu durumda bilimsel verilerle örtüşmez.

Dioscorides, orchis eteros (ὄρχις ἕτερος) maddesinde, bitkinin morfolojik tanımını yaptıktan sonra, testise benzeyen kökünün ödem dağıtıcı, ülser temizleyici ve viral enfeksiyonu bastırıcı özelliği olduğunu yazar.

Plinius, serapes maddesinde bitkinin testise benzer iki yumrusu olduğunu, büyük olanın su ile birlikte tüketildiğinde cinsel isteği arttırıcı olduğunu, küçük olanın keçi sütü ile birlikte alındığında ise cinsel isteği bastırıcı etkisi olduğunu yazar. Ayrıca yumruların ağız ülserlerini iyileştirici etkisi olduğunu da kaydeder. Satyrion maddesinde bitkinin güçlü bir uyarıcı olduğunu, tümörleri iyileştirdiğini ve üreme organlarındaki çeşitli rahatsızlıklara iyi geldiğini belirtir.

İbn Sînâ, buzidan (بوزيدان) maddesinde, bitkinin yumrularından elde edilen salebin yumuşatıcı olduğunu, eklem ve gut ağrılarına iyi geldiğini, çeşitli zehirlenmelere karşı kullanıldığını ve afrodizyak etkili olduğunu kaydeder. Husye-i kelb (خصي الكلب) maddesinde ise, yara temizleyici, kepek önleyici etkileri olduğunu aktarır. Tazesinin cinsel gücü arttırdığını, kurusunun ise zayıflattığını belirtir. Ayrıca büyük cinsten tüketen erkeklerin erkek çocuğu, küçük cinsten tüketenlerin ise kız çocuğunun olacağını yazar.

Beyrûnî, aynı maddede bitkinin Hindistan kökenli olduğunu tekrarladıktan sonra kilo verdirici özelliği olduğunu aktarır. Husye-i kelb maddesinde ise, Galenus, Râzî ve Paulus gibi isimlerin bitki hakkında yazdıklarını aktarır.

Gâfikî, İbn Cülcül’den bitkinin kökünün beyaz renkli olduğu, İbn Rıdvan’dan bitkinin midedeki tamamen sindirilememiş gıdaları çözücü etkisi olduğu, Hubeyş’den artrit ve gut vakalarında kullanıldığı, Masarcaveyh’den ise sperm arttırıcı özelliği olduğu bilgilerini aktarır.

İbn Baytâr, Husye-i kelb maddesinde bitkinin uzunca bir tanımını yaptıktan sonra, bitkinin yumrularından büyük olanın erkekler tarafından tüketildiğinde erkek çocuk, küçük olanın tüketildiğinde ise kız çocuk cinsiyetinin oluşmasına katkı sağladığını yazar. Yine ona göre Antakya’da kadınlar bitkinin taze yumrusunu keçi sütü ile birlikte tüketerek cinsel isteği arttırmak, kuru olanın ise cinsel isteği bastırmak için kullanmaktadır. Buzidan maddesinden ise, yumruların beyaz renkli olduğunu, çeşitli vücut ağrıları ile guta iyi geldiğini, sperm akışını arttırdığını naklettikten sonra, tıpkı Gâfikî’de olduğu gibi diğer yazarların verdiği bilgileri yazar.

İbn Meymûn, bitkinin Hindistan kökenli olduğuna dair Sînâ ve Beyrûnî’nin yazdıklarını tekrarlamakla yetinmektedir.

Abdülvehhab bin Yusuf, çeşitli bitkilerle karıştırılarak kullandılığında cinsel isteği arttırdığını ifade eder.

Ahmedî, bitkinin gut vakalarında aktarmaktadır.

Mahmud Şirvanî, eklem ve ayak ağrıların gidermek için kullanılan surincan merheminin yapımında bitkinin de kullandılığını kaydeder.

İshâk bin Murâd, bitkinin göğüs ve dalaktaki tutuklukları açtığını, gut ve vücutta su toplanması vakalarında kullanıldığını, iştah açıcı olduğunu, sperm ve cinsel isteği arttırıcı özelliği olduğunu belirtir.

Hacı Paşa ise bitkinin cinsel isteği arttırdığını kaydetmektedir.

Literatür

De Orchideis Europaeis Annotationes 25, 33. 1817. Rich.