Alisma plantago-aquatica

Çobandüdüğü


Anahtar kelimeler: Sucul bitkiTıbbi bitki, Avrupa-Sibirya elementi, Asgari endişe (LC).

Dolaşım

Bitkiler › Kurbağakaşığı takımı › Kurbağakaşığıgiller › Kurbağakaşığı › Çobandüdüğü

Dağılımı

Bitki Avrasya ile Kuzey Afrika’dan Tanzanya’ya kadar olan bölgede doğal olarak yayılış gösterir.

Genel bilgiler

15 cm ila 1 metre büyüyebilen bir bitki olup, yaprakları genellikle suyun üstündedir. Yaprak sapları genellikle 7 ila 15 cm uzunluğundadır ancak su içinde ise 50 cm kadar uzayabilir. Yaprak ayası 22 cm uzunluğunda ve 13 cm geniliğinde, yumurtamsı ila eliptik ya da genişçe mızraksı, tepede sivri ve tabanda yüreksi ya da daralıcıdır. Yaz aylarında kuruyan sulak alanlarda da bitkiyi görmek mümkündür. Çanak yapraklar 2 ila 3 mm uzunluğundadır. Taç yapraklar 3,5 ila 6,5 mm uzunluğunda ve pembe ya da beyaz renkli olabilir. Kapçık 2 ila 3 mm uzunluğundadır. Haziran, Temmuz ve Ağustos aylarında çiçek açar.

Gözlem

Daima tatlı su kaynakların yakınlarında görülür. Kocaeli için nadir bir türdür. Sadece Kartepe ilçesinde gözlemlenmiştir.

Yaygın adları

Kaz ayağı, Çoban düdüğü. Çoban düdüğü, bitkinin Arapça karşılığında tercüme edilmiş gibi gözükmektedir.

Etimoloji

Cins adı ilk defa Dioscorides tarafından Alisma plantago-aquatica (ἄλισμα) için kullanılmıştır. Kelimenin Keltçede “su otu” anlamına geldiği öne sürülmektedir. Cinsin Türkçe adı olan “kurbağakaşığı” olasıklıkla cinsin kurbağalarla aynı habitatı paylaşması ile ilgilidir. Tür adı Latince “su sinirotu” anlamına gelir. Bitki ile yazılan ilk metinlerde, bitkinin sinirotuna (Plantago) benzediği vurgulanmıştır. Basitçe, sulak alanlarda görülen sinirotu anlamını verir. İkili adlandırma öncesi adı “Plantago aquatica latifolia”dır.

Geleneksel Tıp

Kökleri kuduz tedavisinde, yaprakları ise meme tıkanıklığı vakalarında kullanılır. Nişasta bakımından zengin olan kökleri pişirilerek tüketilebilir. Yaprakları antibakteriyel, kolesteröl engelleyici, terletici, idrar söktürücü, gebelik engelleyici, kan şekeri ve kan basıncı düşürücü ve büzücü etkilidir.

İslam tıbbında bitki “alisma, azan el-anaz, zammaret el-rai, mizmar el-rai” isimleri ile bilinmektedir.

Dioscorides, alisma (ἄλισμα) maddesinde, bitkinin yapraklarının sinirotu (Plantago) yaprağına benzediğini yazar. Karın ağrısı, konvülsiyonlar, rahim sorunları ve dizanteriye iyi geldiğini belirtir. Ayrıca ona göre adet söktürücü ve ödem yatıştırıcı etkisi vardır.

Plinius: Kuduz köpek ve diğer hayvan ısırıklarına karşı kullanılır.

İbn Baytâr azan el-anaz (اذان العنز) (keçi kulağı) ve mizmar el-rai (مزمار الراعي) (çoban düdüğü) maddelerinde, kökünün deniz tavşanı (Aplysia), siğilli kurbağa (Bufo bufo) ve afyon (Papaver somniferum) zehirlenmelerinde kullanıldığını aktarır. Baytâr’ın aktardıkları tamamıyla Dioscorides’ten alınmıştır.

İbn Sînâ, bitkinin temizleyici, şişlik ve karın ağrısı giderici, böbrek taşı düşürücü ve bağırsak yaralarını iyileştirici özelliği olduğunu aktarır.

Fotoğrafları

Literatür

Species Plantarum 1: 342. 1753. L.

Yorum yazın