Nasıl tanırım?
Yaprakların yumurtamsı ila eliptik ve tabanda daralıcı yüreksi olması ayırt edici özelliğidir. Benzer türleri incelemek için cins sayfasına bakabilirsiniz.
Habitat
Tatlı su kaynakları
Statü
Yerli
Çiçeklenme
Haziran – Eylül
Arazi notu
11 Haziran 2021 • İzmit • 45 m • Göl
Su altındaki yaprakları şeritsi, su yüzeyine yakın olanlar mızraksı ve su üzerinde olanlar ise yumurtamsı-yüreksidir. Aynı bitki, su derinliğine göre bu üç formdan birini sergilemektedir.
Her çiçek sadece bir gün açmaktadır. Genellikle sabah 8-9 gibi taç yaprakları tamamen açılır, öğleden sonra 3-4 gibi dökülmeye başlar. Tohumları, uygun koşullar yoksa 5 yıla kadar canlı kalabilir. Bir sulak alan kuruduğunda tohumlar bekleme moduna geçer, su geri geldiğinde ise çimlenirler.
Gövde ve yaprak sapları havalı boşluklar ile doludur. Bu sayede su altında oksijen depolayabilir, köklere oksijen taşıyabilir ve batmaz. Tek çenekliler içinde en büyük polenlere sahip türlerden biridir.
Bitki için önerilen çoban düdüğü adı, bitkinin Arapça karşılığı olan mizmar el-rai (مزمار الراعي)’den tercüme edilmiştir.
Kökleri kuduz tedavisinde, yaprakları ise meme tıkanıklığı vakalarında kullanılmakta, köklere ayrıca idrar söktürücü olarak da başvurulmakta ancak uzun süreli kullanımı mide ve bağırsak iltihabına neden olabileceği rapor edilmektedir. Yaprakları bilhassa antibakteriyel, kolesterol engelleyici, terletici, idrar söktürücü, gebelik engelleyici, kan şekeri ve kan basıncı düşürücü ve büzücü etkilidir.
Yapraklarında bulunan saponinler ve alkaloidler nedeniyle sığır, koyun, at gibi hayvanlar bu bitkiyi yemez. Ördekler ve su kuşları ise sadece tohumlarını yer. Bu sayede bitki otçul baskısından korunur.
Rizomları yoğun nişasta içerdiği için bazı kültürlerde pişirilerek yenir. Ancak özsuyu o kadar keskindir ki çiğ tüketildiğinde veya cilde temas ettiğinde ciddi tahrişe ve mide-bağırsak iltihabına yol açabilir.
Fotoğrafları







Türkiye gözlemleri
Cins adı ilk defa Dioscorides tarafından Alisma plantago-aquatica (ἄλισμα) için kullanılmıştır. Kelimenin Keltçede su otu anlamına geldiği öne sürülmektedir. Bitkinin yaprak formunun Plantago cinsini andırması nedeniyle klasik metinlerde bu isimle de anılır. Epitet Latince su sinirotu anlamına gelir. Bitki ile yazılan ilk metinlerde, bitkinin sinirotuna (Plantago) benzediği vurgulanmıştır. Basitçe, sulak alanlarda görülen sinirotu anlamını verir. İkili adlandırma öncesi adı “Plantago aquatica latifolia”dır.
15 cm ila 1 metre büyüyebilen bir bitki olup, yaprakları genellikle suyun üstündedir. Yaprak sapları genellikle 7 ila 15 cm uzunluğundadır ancak su içinde ise 50 cm kadar uzayabilir.
Yaprak ayası 22 cm uzunluğunda ve 13 cm geniliğinde, yumurtamsı ila eliptik ya da genişçe mızraksı, tepede sivri ve tabanda yüreksi ya da daralıcıdır. Yaz aylarında kuruyan sulak alanlarda da bitkiyi görmek mümkündür. Çanak yapraklar 2 ila 3 mm uzunluğundadır. Taç yapraklar 3,5 ila 6,5 mm uzunluğunda ve pembe ya da beyaz renklidir.
Kapçık 2 ila 3 mm uzunluğundadır. Tohumlar kırmızımsı kahverengi ila açık pembe ya da sarı renklidir. Dilimizde kaz ayağı ve çoban düdüğü adları ile bilinmektedir.